Το Ιστορικό και Λαογραφικό μουσείο Αρναίας βρίσκεται σε ένα πετρόκτιστο, στενό δρομάκι κοντά στην κεντρική πλατεία της Αρναίας και εντάσσεται στο ιστορικό κέντρο του οικισμού. Στεγάζεται στο αρχοντικό Ιατρού, και είναι το παλαιότερο της Χαλκιδικής. Χρονολογείται πιθανώς στο Β’ μισό του 18ου αιώνα, ή στις αρχές του 19ου. Το κτίριο ανήκε στον Κωνσταντίνο Κατσάγγελο και στέγαζε τη λαογραφική συλλογή, η οποία είχε τοποθετηθεί από τον Πολιτιστικό και Εκπαιδευτικό Σύλλογο Αρναίας. Λειτουργεί ως μουσείο από το καλοκαίρι του 1999 και σήμερα ανήκει στον Δήμο Αριστοτέλη.
Το αρχοντικό είναι από τα καλύτερα διατηρημένα και εντυπωσιακότερα αρχιτεκτονήματα της Αρναίας, πιθανώς έργο μαστόρων που ήρθαν από την Ήπειρο. Αποτελεί ένα ιδιόμορφο κτίσμα, κατασκευασμένο σε οικόπεδο με έντονη κλίση. Από μορφολογική άποψη εντάσσεται στο είδος των παραδοσιακών σπιτιών της Αρναίας με την πυκνή δόμηση και τις ποικίλες μορφές των εξωτερικών και εσωτερικών δομικών στοιχείων.
Είναι ένα λιτό και αυστηρό διώροφο κτίριο ως προς την κατασκευή και την οργάνωσή του. Η κάτοψη του είναι σε σχήμα Π. Το ισόγειο αποτελείται από δύο χώρους: έναν χωρίς παράθυρα που προφανώς λειτουργούσε ως στάβλος, και έναν δεύτερο χώρο, δεξιά της εισόδου με αυτόνομη είσοδο, ο οποίος επικοινωνούσε μέσω εσωτερικής σκάλας με τον δεύτερο όροφο. Το βορειοδυτικό τμήμα του έχει τη μορφή πύργου με μικρά ανοίγματα στον όροφο και μικρά κτιστά τόξα στη στάθμη του ορόφου.
Ο δεύτερος όροφος περιελάμβανε δυο δωμάτια και το χαρακτηριστικό στοιχείο δόμησης της τοπικής αρχιτεκτονικής, το χαγιάτι (στεγασμένος εξώστης), που διατρέχει κατά μήκος την κύρια όψη και στηρίζεται σε ξύλινες αντιρρίδες. Το χαγιάτι αποτελούσε τον πυρήνα της κατοικίας. Ήταν χώρος συγκέντρωσης, χώρος υποδοχής και καλοκαιρινής διαμονής. Παράλληλα, κάλυπτε τις οικιακές δραστηριότητες. Οι ξυλοκατασκευές του ανωγείου είναι ιδιαίτερα επιμελημένες με ανάγλυφες λεπτομέρειες, ένα ακόμη στοιχείο που μαρτυρά ότι ήταν σπίτι ευκατάστατης οικογένειας της Αρναίας.
Το αρχοντικό αποτελεί ένα εξαίσιο δείγμα της τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Χαρακτηρίστηκε από τη Μελίνα Μερκούρη, όταν ήταν υπουργός Πολιτισμού, ως «έργο τέχνης» και στολίδι της περιοχής. Εγκρίθηκε με υπουργική απόφαση η επισκευή του (ΦΕΚ 866/τβ΄/2.11.82), κάνοντας μ’ αυτό τον τρόπο επιτακτική την ανάγκη να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για τη διατήρηση αυτών των ιστορικών κτιρίων της Αρναίας.
Η ανάγκη να ιδρυθεί και να λειτουργήσει Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο στην Αρναία, με σκοπό αφενός να διασωθεί και αφετέρου να διαδοθεί ο πολιτιστικός της πλούτος, συνάντησε τη θερμή και άμεση υποδοχή της τοπικής κοινωνίας. Η αντίδραση αυτή εκδηλώθηκε ταχύτατα με την προσφορά αντικειμένων της λαογραφικής παράδοσης από ήδη υπάρχουσες συλλογές, αλλά και μεμονωμένα.
Οι κάτοικοι της περιοχής, οι οποίοι είναι και οι μοναδικοί δωρητές των εκθεμάτων, κατέθεσαν στο μουσείο πολύτιμα και σπάνια αντικείμενα, οικογενειακά κειμήλια, αντικείμενα του καθημερινού υλικού βίου, όπως κτηνοτροφικά, γεωργικά και μελισσοκομικά εργαλεία, και πλήθος άλλων αντικειμένων της ιστορικής και λαογραφικής παράδοσης του τόπου.
Από καθαρά εκθεσιακή όψη, το Ιστορικό και Λαογραφικό μουσείο της Αρναίας δεν είναι περίπλοκο. Αντιθέτως, διακρίνεται σε αυτό μια συνοπτική και σφαιρική εικόνα της πορείας του ιστορικού και λαογραφικού υλικού κόσμου του οικισμού μέσα στον χρόνο. Τα εκθέματα είναι τοποθετημένα σε προθήκες των τοίχων του αρχοντικού και παρουσιάζονται σε δώδεκα μικρές και ευδιάκριτες θεματικές ενότητες με νοηματική συνοχή στο ισόγειο και στον όροφο που επιτρέπουν στον επισκέπτη του μουσείου να έχει μια ολοκληρωμένη θέαση χωρίς να του δημιουργείται η αίσθηση του περιορισμένου και ασφυκτικά γεμάτου εκθεσιακού χώρου.
Congratulation!